ججوخان ، فرزند الله وردي بيگ ، فرزند ججو بود ، ججو در نوجواني پدرش را از دست داد و حكومت درگز مقام پدرش را به او تفويض نمود و به حكومت ميانكوه ( در منطقه درگز ) منصوب شد ، زيرا اهالي آن جا كرد بودند و شورش مي كردند . در آن زمان روسيه و انگليس كاملاً بر تصميم گيري ها ي ايران اثر گذار بودند . ججوخان پس از مدتي قصد داشت وارد قوچان شود و نيروهاي ملي را عليه روسها بسيج نمايد ، پس از بمباران حرم ، روسهاي تزاري كه ججوخان را مخالف اهداف و اميال تجاوز كارانه خويش مي ديدند ، در صدد دستگيري ججو بر آمدند ، ججو در اسفند 1290 خورشيدي دستگير شد ولي پس از مدتي از زندان روس ها گريخت . ججو مبارزه عليه روسها را ادامه داد ، به پاسگاه ها و پايگاه هاي آنها در نواحي مرزي شبيخون مي زد و افسران و سربازان روس را مي كشت و اسلحه و مهمات آنها را بين سواران خود تقسيم مي نمود ، روسها از دولت احمد شاه خواستند كه ججو را دستگير كند ولي دولت گفته بود اين كار از عهده ما ساخته نيست.
پس از اين جريان ، روس ها تمام نيروهاي خود را عليه ججو بسيج كرده و به تعقيب او فرستادند . تعقيب ها مؤثر واقع نشد . ججو ، به عنوان يك ايران دوست روس ستيز محبوب مردم بود ؛ ججوخان ياور ستم ديدگان بود و در حمله ملخ ها انبارهاي محتكرين را شكست و گندم را بين فقرا و بيچارگان تقسيم مي كرد . مردم چه زيبا سروده اند :
خاني خانان جه جوخانا
xani xanan jajo xana
ججوخان خان خانان است
خه راوده كه ئامارانا
Xaraw daka amarana
انبارهاي گندم را باز مي كند
ده ده فه قير بي چارانا
dada faqer bicarana
و بين فقرا و بيچارگان توزيع مي كند
خاني خانان جه جوخانا
xani , xanan jajo xana
خان خانان ججوخان است
پوشتيواني بيچارانا
postivane bicarana
پشتيبان بيچارگان است
وه زوري خوه بويه خانا
wa zori xowa boya xana
با بازو وشجاعت خود خان شده است.
واسه ردا را جه جوخانه
va sardara jajo xana
اين سردار ، ججوخان است
توفانگ له ئاري پيلانه
tofang la ari pilana
كه تفنگ بردوش دارد
ئاربه ردايه سه لاتانه
ar bardaya salatana
و آتش به جان سالداتها انداخته است
عاقبت ججوخان ، با خيانت برخي كردها كه به ياري روسها آمده بودند كشته شد . مؤلف كتاب خاوران گوهر ناشناخته ايران در مورد ججوخان آورده است : او سايه روح نادر و داراي سري پر شور و انديشه اي آشتي ناپذير با سستي ها و بي حالي ها و سرافكندگي ها بود. در گزارش هاي مركز فرماندهي آخال تأكيد شده بود كه جسد ججو را به روسيه بفرستند آن روزها كه فاصله شهرها بسيار دور بود ، شكم سردار خاوران را دريدند ، پر از يخ و برف كردند و تن بي جانش را در صندوق پريخ گذاشته به روسيه نزد متخصصان فن فرستادند تا شايد از مكانيسم مغز و دل اين آفريده شده پي به نبوغ و برتري هاي نظامي او ببرند
ترانه ججوخان
ايوانف مستشرق روس كه اندكي پس از كشته شدن ججو به تحقيقات خود در مورد نژاد شناسي خراسان ادامه داده و نوشته هايي از او در سال 1927 در مجله ي انگليسي زبان بنگال به چاپ رسيده اين اشعار را در مورد ججو از مردم خراسان شنيده و ضبط نموده است:
جه جو خانوا ، جه جو خانا
jajo xano , jajo xana
الا اي ججوخان اي ججوخان
وه رگه رياجوولگي خوپانا
wargariya jolgi xopana
كه به سمت جلگه ويران شده سرازير شدي
بريني وي پيروه ژانا
berine we per wa zana
و زخم هايت عميق و پردرد است.
هه سپي جه جي هين جاني يه
haspi jaji hin jani ya
اسب ججوخان هنوز جوان و پرنفس است
خورجيني وي ترماني يه
xorjin we termani ya
خورجين آن تركمني است
تفانگي وي ئالماني يه
tefange we almani ya
و تفنگ او آلماني است .
جه جووه خوه له گاوي دا
jajo wa xwa la gawe da
ججوخان در دامنه كوه است
گولليك لي كه ت له داوي دا
gollek likat ladaveda
گلوله اي به او خورد
خويني چوويه سه رچه كمي دا
xwini coya sar cakme da
و خون بر روي چكمه اش سرازير شد
وه خورجيني وه خورجيني
wa xorjine wa xorjine
آن كس كه خورجيني بر پشت اسب بسته بود
چه كمه كشاند ژه نا و خوويني
cakma kesand za nav xowine
چكمه هاي ججوخان را از ميان خون بيرون كشيد
ده سمال دايه سه ربيريني
das mal daya sar berine
و دستمال بر روي زخمش نهاده.
جه جوخانا ، جه جو خانا
jajo xana , jajo xana
اي ججوخان ، ججوخاني
دو شمه ن ژه ته هه راسانا
dosman za ta harasana
كه دشمن از بيم تو بر خويش مي لرزيد
له دلي ته مائه رمانا
la dele ta ma armana
تو آرزو بر دل ماندي .
ترانه ججوخان هنوز طوري خوانده مي شود كه گويي خون ججو گرم و تازه است و شبيه ترجيح بند مي باشد
جه جوخانو تو سياروي سه لات هاتيه ده وي داوي
jajo xana ta siyarwe salat hateya dawedawe
ججوخان تو سوار شو سالدات ها آمده اند
ته لي ته كوپه يداناوي خاني خانان جه جوخانا
teli ta ko payda navi xani xanan jajo xana
جنگ در مي گيرد ، همتاي تو پيدا نمي شود خان خانان اي ججوخان
خاني خانان جه جوخانا دوشمه ن ژه ته هه راسانا
xani xanan jajo xana dosman za ta harasana
خان خانان اي ججوخان دشمن از تو هراسان و بيم بر دل است
جه جوخان چووزه نگيلانه ودوو كه تين سه لاتانه
jajo xan cu zangelane wa du katen salatana
ججوخان به طرف زنگلان1 راه افتاد سالدات ها به دنبالش روانه شدند
هه ودو دانه وه رگوللانه خاني خانان جه جوخانا
haw do dana war gollana xanexanan jajo xana
و يكديگر را به گلوله بستندخان خانان اي ججوخان
خاني خانان جه جوخانا دوشمه ن ژه ته هه راسانا
xani xanan jajo xana dosman za ta harasana
خان خانان اي ججوخان دشمن از تو هراسان و بيم بردل است .
جه جي گرت سه ري چي يانه له وان زاوان كر تووفانه
jaje gert sari jiyana la wan zawan ke tofana
ججوخان ستيغ كوه ها را گرفت و در آن دره هاي مخوف توفاني به راه انداخت
وي ئاربه رداسه لاتانه خاني خانان جه جو خانا
we ar barda salatana xani xanan jajo xana
و آتش به جان سالداتها انداخت اي خان خانان ججوخان
خاني خانان جه جو خانا دوشمه ن ژه ته هه راسانا
xani xanan jajo xano dosman za ta harasana
اي خان خانان ججوخان دشمن از تو هراسان و بيم بردل است .
چه ندشه وارو وي كرجه نگه مه يدان له دوشمه ن كرته نگه
cand sawaro we ker janga maydan la dosman ker tanga
او چند شبانه روز با روسها جنگيد
سه لات مانه مات وومه نگه خاني خانان جه جوخانا
salat mana matu manga xani xanan jajo xana
و عرصه را بر آنان تنگ كرد
خاني خانان جه جوخانا دوشمه ن ژه ته هه راسانا
xani xanan jajo xana dosman za ta harasana
و سالداتها مات و حيران مانده بودند خانا ني خانان …
له زه نگيلان بوو ، به هاره زمين ژه خويين لاله زاره
la zangelane bu bahara zamin za xowin lala zar
در زنگلان بهار آمده است
دوشمه ن بوويه تاروماره خاني خانان جه جوخانا
dosman bu ya taro mara xani xanan jajo xana
زمين از خون لاله زار شده است
خاني خانان جه جوخانا دوشمه ن ژه ته هه راسانا
xani xanan jajo xana dosman za ta harasana
و دشمن تار و مار گرديده است اي خان خانان ججوخان …
جه جووه ر كه ت ژه سه رحه دي سه لات چوونه ره دوه ره دي
jajo warkat za sarhade salat cuna rad wa rade
ججو از سرحد بيرون رفت
خوييني وي به ردانه هه ردي خاني خانان جه جو خانا
xwine we bardana harde xani xanan jajo xana
سالدات ها به دنبالش رد به رد رفتند
خاني خانان جه جو خانا دوشمه ن ژه ته هه راسانا
xani xanan jajo xana dosman za ta harasana
خون او را برزمين ريختند ، خانان خانان اي ججوخان ………
وه ليخاني قه ره ماني وه دوشمه ن راكر ته باني
walli xane qaramani wa dosman ra ker tabani
وليخان قهرماني1 با دشمن تباني كرد
ماليك له كورمانجان داني خاني خانان جه جوخانا
malek la kurmanjan dani xani xanan jajo xana
و كرمانجها را داغدار و عزادار نمود
خاني خانان جه جو خانا دوشمه ن ژه ته هه راسانا
xani xanan jajo xana dosman za ta harasana
خان خانان اي ججوخان…
